Op een Spaans etiket staat vrijwel altijd een afkorting van twee, drie of vier letters, en die afkorting is het enige deel van het label dat juridisch afdwingbaar is. Alles eromheen, van gran vino tot seleccion especial, is marketing. Wie leert wat DO en DOCa precies afbakenen, leest een Spaanse wijnkaart aanzienlijk sneller.
Belangrijk om meteen recht te zetten: het stelsel rangschikt gebieden, geen flessen. Een DOCa is niet per definitie lekkerder dan een DO. Het betekent dat de regio zwaardere eisen aan zichzelf heeft opgelegd en die laat controleren.
Hoe ziet de Spaanse kwaliteitspiramide eruit?
Spanje kent onder het Europese kader van beschermde oorsprongsbenamingen vijf treden. Het ministerie van Landbouw houdt het officiële register bij van alle Spaanse DOP en IGP producten, wijn inbegrepen, en de Wine Scholar Guild zet de treden en hun eisen naast elkaar.
| Aanduiding | Wat het is | Hoeveel gebieden |
|---|---|---|
| Vino | tafelwijn, geen herkomstclaim | niet van toepassing |
| VT / Vino de la Tierra | ruime streekaanduiding (IGP) | tientallen |
| VC / Vino de Calidad | opstap naar DO, minimaal vijf jaar | enkele |
| DO / Denominación de Origen | volwaardige beschermde benaming | ruim zeventig |
| DOCa / DOQ | strengste regionale trede | twee: Rioja en Priorat |
| VP / Vino de Pago | enkel landgoed met eigen benaming | een kleine groep |
Vino de Pago is de vreemde eend: die staat niet boven of onder de rest maar ernaast. De categorie werd in 2003 ingevoerd voor afzonderlijke landgoederen met een aantoonbaar eigen karakter, en wordt per estate toegekend in plaats van per streek.
Wat is het verschil tussen DO en DOCa?
Een DO legt vast welke druiven zijn toegestaan, wat de maximale opbrengst per hectare is, welke rijpingstermen gebruikt mogen worden en welke wijnen de keuring moeten doorstaan. Dat is al een stevig pakket.
DOCa, in Catalonië geschreven als DOQ, voegt daar eisen aan toe die vooral over discipline gaan. Een gebied moet minimaal tien jaar DO zijn geweest, alle wijn binnen de eigen regio bottelen, structureel bovengemiddelde druivenprijzen laten zien en een zwaardere controle op elke partij accepteren. Die botteleis is de scherpste: hij maakt het onmogelijk om wijn in bulk weg te voeren en elders af te vullen.
In de praktijk halen maar twee gebieden dat. Rioja was in 1925 de eerste Spaanse regio met een eigen benaming en werd in 1991 de eerste DOCa, zoals de Consejo Regulador van Rioja zelf documenteert. Priorat volgde, eerst als DOQ onder Catalaanse bevoegdheid en daarna landelijk erkend in 2009.
Garandeert een DOCa dat de wijn goed is?
Nee, en dat is de belangrijkste zin van dit hele stuk. Het stelsel garandeert herkomst, toegestane druiven, maximale opbrengst en een minimale rijping. Het garandeert geen enkel smaakresultaat. Er bestaan matige DOCa Rioja’s en er bestaan schitterende wijnen die bewust buiten hun DO om worden gebotteld als Vino de la Tierra, omdat de maker een druif of een methode gebruikt die het reglement niet toestaat.
Die laatste groep is de moeite van het zoeken waard. Een deel van de interessantste Spaanse wijn van de afgelopen twintig jaar draagt juist geen DO, en niet omdat er iets mis mee is. In de onbekende wijnregio’s van Spanje staat een aantal van die makers beschreven.
Wat zegt een DO dan wel over de fles in uw hand?
Drie dingen, en die zijn wel degelijk bruikbaar. Ten eerste de plek: bij DO Rueda weet u dat er Verdejo in het glas zit uit een hooggelegen, stenige vlakte, en niet uit een willekeurige warme streek. Ten tweede de begrenzing: opbrengstplafonds houden industriële uitmelking van een naam tegen. Ten derde de controle: een genummerd achteretiket koppelt de fles aan een goedgekeurde partij.
Dat is precies genoeg om mee te werken. Als u een kaart samenstelt en een stijl zoekt in plaats van een merk, is de DO de snelste ingang. De rijpingstermen die daar bovenop komen, zijn een tweede laag informatie: die staan uitgelegd in Crianza, Reserva en Gran Reserva.
Wat is een Vino de Calidad precies?
De minst bekende trede, en de enige die als wachtkamer is bedoeld. Vino de Calidad con Indicación Geográfica is de status die een gebied kan krijgen voordat het DO mag worden, en het is een proefperiode: een streek moet die aanduiding minimaal vijf jaar dragen voordat een aanvraag voor volwaardige DO in behandeling komt.
In de praktijk ziet u de aanduiding zelden op een Nederlandse kaart, en dat zegt iets. Gebieden die de trede halen, gebruiken hem als opstap en promoveren door, of ze blijven steken en verdwijnen uit beeld. Voor een inkoper is het vooral een signaal dat een streek zichzelf serieus neemt maar nog geen geschiedenis heeft.
De ladder werkt dus met een ingebouwde vertraging op elke trede: vijf jaar van VC naar DO, en daarna nog eens tien jaar DO voordat DOCa in zicht komt. Dat is met opzet zo traag. Het voorkomt dat een succesvolle jaargang of een handige marketingcampagne een gebied optilt naar een status die het niet kan volhouden.
Waarom is de botteleis zo belangrijk?
Van alle DOCa-eisen is dit degene die het meeste doet, en tegelijk degene die het minst spectaculair klinkt. Alle wijn moet binnen de eigen regio worden gebotteld. Geen tankwagens die de streek uit rijden, geen afvullen in een loods elders in Europa.
Het effect is tweeledig. Ten eerste is elke fles traceerbaar tot een geregistreerde bodega in het gebied, wat controle mogelijk maakt op een manier die bij bulk simpelweg niet kan. Ten tweede houdt het de toegevoegde waarde in de streek: het bottelen, etiketteren en verkopen gebeurt door mensen die daar wonen, in plaats van door een handelaar duizend kilometer verderop.
Dat tweede punt is voor Spanje geen detail. Een aanzienlijk deel van de Spaanse oogst verlaat het land nog altijd als tankwijn, waar de marge elders terechtkomt. De botteleis is het instrument waarmee een streek zich daaraan onttrekt, en het is dan ook geen toeval dat juist Rioja en Priorat de hoogste prijzen per fles halen.
Hoe verhoudt dit zich tot Frankrijk en Italië?
Nuttig om te weten als u een gemengde kaart samenstelt, want de stelsels meten verschillende dingen. Frankrijk rangschikt vrijwel uitsluitend op plek: van regionale appellatie via dorp naar premier cru en grand cru, waarbij elke stap het gebied verkleint. Hoe lang een wijn gerijpt heeft, staat er niet bij.
Italië lijkt meer op Spanje. DOC en de strengere DOCG werken met vergelijkbare eisen, en veel Italiaanse benamingen kennen daarnaast riserva-aanduidingen die net als in Spanje over rijpingstijd gaan. Het verschil is dat Italië meer DOCG’s heeft dan Spanje DOCa’s, waardoor de Italiaanse toptrede minder exclusief is.
De praktische vertaling: bij een Franse fles zoekt u naar de kleinste geografische eenheid op het etiket, bij een Spaanse of Italiaanse fles naar de combinatie van gebied en rijpingsterm. Wie dat door elkaar haalt, leest beide etiketten verkeerd.
Waarom staat DOP soms in plaats van DO?
Dat is een kwestie van twee talen voor hetzelfde ding. DOP, Denominación de Origen Protegida, is de Spaanse vertaling van de Europese term voor een beschermde oorsprongsbenaming. DO is de oudere, traditionele Spaanse aanduiding die het land mocht behouden toen Europa het stelsel harmoniseerde.
Juridisch vallen DO en DOCa dus allebei onder de Europese DOP, en Vino de la Tierra onder IGP. Op etiketten ziet u beide schrijfwijzen door elkaar. Er zit geen kwaliteitsverschil tussen een fles die DO zegt en een die DOP zegt.
Wat betekenen Vino de Zona, Vino de Municipio en Viñedo Singular?
Rioja heeft in 2017 iets gedaan wat de rest van Spanje nog grotendeels moet volgen: naast de rijpingstermen een tweede as ingevoerd die over plek gaat in plaats van over tijd. Voor wie precisie zoekt is dat de interessantste ontwikkeling van de laatste decennia.
Vino de Zona koppelt een fles aan een van de drie subzones, Rioja Alta, Rioja Alavesa of Rioja Oriental. Vino de Municipio gaat een stap verder en geeft het recht om een van de 144 gemeenten van Rioja op het etiket te zetten. Viñedo Singular is de scherpste trede en erkent afzonderlijke wijngaarden met een aantoonbaar eigen karakter.
Die drie aanduidingen zeggen samen meer over wat u gaat proeven dan het woord Reserva ooit zal doen. Een Vino de Municipio uit een koel dorp in Rioja Alavesa en een uit het warmere Rioja Oriental zijn twee verschillende wijnen, ook als beide Crianza op het etiket dragen. Voor de kaart betekent dit dat u eindelijk op plek kunt inkopen in plaats van op houtduur.
Hoe gebruikt u dit bij het inkopen?
Begin bij de DO, niet bij de rijpingsterm. De DO bepaalt de smaakfamilie, de rijpingsterm bepaalt alleen hoe lang die smaakfamilie in hout heeft gelegen. Wie eerst Crianza kiest en pas daarna kijkt waar de wijn vandaan komt, heeft de volgorde omgedraaid.
Een voorbeeld uit onze eigen kelder maakt het concreet. De Crianza van Bodegas Launa draagt DOCa Rioja: Tempranillo uit Rioja Alavesa, twaalf maanden op vat, gecontroleerd en genummerd. De Trampolin van Viñas Murillo draagt DO Rueda: Verdejo op roestvrij staal, fris en citrusachtig. De ene aanduiding is formeel hoger dan de andere, maar dat maakt de eerste geen betere aankoop dan de tweede. Ze doen iets volstrekt anders.
Let bij het lezen van een kaart ook op de subzones. Rioja Alavesa, Rioja Alta en Rioja Oriental staan alle drie onder dezelfde DOCa maar leveren wijnen met duidelijk verschillende zuurgraad en gewicht. Hoe die verschillen uitpakken, en waarom Ribera del Duero met dezelfde druif iets anders doet, staat in Rioja tegenover Ribera del Duero.
Kan een gebied zijn status ook verliezen?
In theorie wel, in de praktijk vrijwel nooit, en dat is een eerlijke zwakte van het stelsel. De controle richt zich op individuele partijen: een wijn die de keuring niet haalt, krijgt geen achteretiket en mag de benaming niet voeren. Het gebied als geheel raakt zijn status daarmee niet kwijt.
Dat betekent dat een DO die decennia geleden is toegekend, die status behoudt ook als de gemiddelde kwaliteit is weggezakt of als de stijl van de streek is veranderd. Voor een inkoper is de les simpel: de aanduiding vertelt u wanneer een gebied zijn zaken op orde had, niet noodzakelijk hoe het er vandaag voor staat.
Wat wel beweegt, is de omgekeerde richting. Gebieden dienen aanvragen in om te promoveren, en Consejos scherpen hun eigen reglementen aan om zich te onderscheiden. De herkomstaanduidingen die Rioja in 2017 invoerde zijn daar het duidelijkste voorbeeld van: geen nieuwe status, maar een verfijning binnen de bestaande.
Wat betekenen VT en VdlT op een Nederlandse kaart?
Vino de la Tierra is de Spaanse IGP en dekt grotere gebieden met soepeler regels. Op een Nederlandse kaart komt u die aanduiding vooral tegen bij twee soorten wijn: eenvoudige volumewijn, en juist het tegenovergestelde, ambitieuze flessen die buiten hun DO vallen door een niet toegestane druif of methode.
Wat staat er verder nog op een Spaans etiket?
Een paar aanduidingen zijn de moeite waard omdat ze wel iets betekenen. Cosecha gevolgd door een jaartal is de oogstjaargang. Embotellado por betekent gebotteld door, en embotellado en origen betekent gebotteld op het landgoed zelf, wat een sterker herkomstsignaal is dan alleen de DO.
Elaborado por betekent gemaakt door, wat niet hetzelfde is als geteeld door: een bodega kan druiven inkopen. Viñedo propio of finca duidt juist op eigen wijngaard. Op het achteretiket vindt u bij de meeste DO’s een genummerd zegel van de Consejo, en dat nummer koppelt de fles aan een goedgekeurde partij.
En dan de woorden die niets betekenen: gran vino, selección, vendimia seleccionada, reserva de la familia. Geen daarvan is wettelijk beschermd. Ze staan er omdat ze goed klinken, en op een kaart kunt u ze rustig negeren.
Het onderscheid tussen die twee ziet u niet aan de letters. U ziet het aan de prijs, de bodega en de jaargang. Dat is precies waarom het stelsel een startpunt is en geen eindoordeel: het vertelt u waar u bent, waarna u zelf moet bepalen of de maker iets te zeggen heeft.
