Als een gast om een Spaanse rode wijn vraagt, bedoelt hij in negen van de tien gevallen een Rioja, ook als hij het woord niet gebruikt. Geen andere Spaanse naam heeft zich zo diep in het collectieve geheugen genesteld.
Het antwoord verdient meteen een correctie die op de vloer nuttig is. Rioja is geen wijn maar een gebied van tienduizenden hectaren met honderden bodega’s, waar wijnen worden gemaakt die onderling sterker verschillen dan veel mensen aannemen. Wie Rioja bestelt, bestelt een postcode.
Waarom werd juist Rioja de bekendste?
Door voorsprong, en die is precies te dateren. De Consejo Regulador documenteert dat Rioja in 1925 als eerste Spaanse regio een eigen benaming kreeg en in 1991 als eerste werd verheven tot Denominación de Origen Calificada, de strengste Spaanse trede.
Die trede is bijna exclusief gebleven. Volgens de Wine Scholar Guild voeren nog altijd maar twee gebieden in heel Spanje die status: Rioja en Priorat. Zestig jaar voorsprong op de rest van het land vertaalt zich in export, in naamsbekendheid en uiteindelijk in wat een gast zich herinnert.
Er is een tweede reden die minder vaak genoemd wordt: het etiket is leesbaar. Crianza, Reserva en Gran Reserva geven een buitenlandse koper direct houvast zonder dat hij dorpen of wijngaarden hoeft te kennen. Dat systeem exporteerde makkelijker dan een streek waar u eerst de gemeentenamen moet leren. Wat de termen betekenen, staat in Crianza, Reserva en Gran Reserva.
Wat komt er na Rioja?
De rangorde verschilt per categorie, en het is nuttig om die uit elkaar te houden wanneer u een kaart samenstelt.
| Categorie | Bekendste naam | Waar het om bekendstaat |
|---|---|---|
| Rode wijn | Rioja | Tempranillo, vatrijping, Crianza tot Gran Reserva |
| Rode wijn, tweede | Ribera del Duero | dichter, donkerder, hooggelegen |
| Mousserend | Cava | flesgisting, Penedès, prijs-kwaliteit |
| Versterkt | sherry | Jerez, droog, solera |
| Witte wijn | Albariño en Verdejo | Atlantisch fris tegenover continentaal kruidig |
| Prestige | Priorat | llicorella, lage opbrengsten, hoge prijzen |
Cava verdient een aparte opmerking omdat het in Nederland het meest onderschat wordt. Het is de bekendste Spaanse mousserende wijn en wordt volgens dezelfde methode gemaakt als champagne, met een tweede gisting op fles, alleen tegen een fractie van de prijs.
Sherry is het spiegelbeeld: internationaal beroemd, in Nederland structureel verkeerd begrepen doordat de zoete Cream-stijlen het beeld hebben bepaald terwijl het overgrote deel van de productie kurkdroog is. Zie waar sherry wordt gemaakt.
Wat is er met cava aan de hand?
De bekendste Spaanse mousserende wijn maakt de interessantste institutionele ruzie van Europa door, en dat is voor een inkoper relevant. Cava is decennialang op prijs verkocht, waardoor de naam bij veel drinkers synoniem werd met goedkoop, terwijl de beste huizen wijnen maakten die met champagne konden concurreren.
De DO heeft daarop gereageerd met een striktere indeling. De Consejo Regulador del Cava onderscheidt nu Cava de Guarda als basis en daarboven Cava de Guarda Superior, waarbinnen Reserva, Gran Reserva en de percelengebonden Cava de Paraje Calificado vallen, alles gemaakt volgens de traditionele methode met een tweede gisting op fles.
Een deel van de topproducenten vond dat te laat en te weinig. Zij stapten uit de DO en richtten Corpinnat op, een collectief met eigen, zwaardere eisen rond biologische druiven, handmatige oogst, langere rijping en verplichte vinificatie op het eigen domein. Andere producenten kozen voor Clàssic Penedès.
Praktisch betekent dat: de beste mousserende wijnen uit Penedès dragen tegenwoordig lang niet altijd het woord cava. Wie op naam inkoopt, mist ze. Wie op producent en rijpingsduur inkoopt, vindt ze wel.
Waarom kent bijna niemand Priorat?
Merkwaardig genoeg is de tweede DOCa van Spanje in Nederland veel minder bekend dan een handvol gewone DO’s. Dat komt door schaal en prijs. Priorat is klein, steil en moeilijk te bewerken: de wijngaarden liggen op llicorella, een leisteenbodem waar terrassen met de hand moeten worden onderhouden en de opbrengsten per hectare zeer laag zijn.
Het gevolg is weinig volume en een hoge kostprijs, en dus flessen die zelden per glas gaan. Een streek die niet per glas geschonken wordt, bouwt geen naamsbekendheid op bij het brede publiek, hoe hoog de classificatie ook is.
Voor een kaart is Priorat daarom eerder een statement dan een werkpaard. Zet er één neer als u een bovenkant wilt tonen, en verwacht niet dat de naam zichzelf verkoopt zoals Rioja dat doet. De bodems die de streek zijn karakter geven, staan beschreven in de leisteen van Priorat.
Welke Spaanse naam komt hierna?
Als u vooruit wilt kijken, let dan op drie gebieden die nu de weg afleggen die Rueda en Rías Baixas eerder aflegden. Ribeira Sacra in Galicië maakt Mencía op waanzinnig steile terrassen boven de rivier, met wijnen die frisheid en rook combineren. Valdeorras levert Godello, een witte druif met de body van Chardonnay en een mineraal randje.
En Txakoli uit Baskenland is van lokale curiositeit met een prik naar serieuze, zilte witte wijn gegroeid, deels omdat de Baskische keuken internationaal aan aanzien won. Wat die wijn precies is, staat in wat is txakoli.
Het patroon is telkens hetzelfde: een streek met oude stokken en een eigen druif wordt herontdekt zodra iemand percelen apart begint te bottelen. Wie die beweging vroeg oppikt, koopt kwaliteit voordat de naam de prijs opdrijft.
Is de bekendste ook de beste?
Nee, en dat is geen provocatie maar een rekensom. Rioja is enorm: naast uitstekende wijnen komt er onvermijdelijk veel middelmatige wijn uit, simpelweg omdat de naam verkoopt. De bekendheid van een streek zegt iets over marketinggeschiedenis, niet over de fles in uw hand.
Het omgekeerde geldt net zo goed. Streken als Bierzo, Sierra de Gredos, Valdeorras en Ribeira Sacra maken wijnen die het niveau van veel bekendere namen halen, zonder de bijbehorende prijs, juist omdat de naam nog geen premie draagt. Een aantal daarvan staat in de onbekende wijnregio’s van Spanje.
Voor een inkoper is de bekendheid van Rioja dus vooral een instrument. U zet er een fles neer die de gast herkent en vertrouwt, en gebruikt die als ankerpunt om iets minder bekends ernaast te verkopen.
Wat bedoelen Nederlandse gasten met Spaanse wijn?
Meestal een specifiek beeld: rood, met vatrijping, kers en vanille, gemiddeld tot vol van gewicht. Dat is het profiel van een klassieke Rioja Crianza en het is precies wat de meeste mensen in gedachten hebben als ze bestellen.
Dat beeld is bruikbaar maar smal. Het sluit de frisse, lichte rode wijnen uit het noordwesten uit, de zilte witte wijnen van de Atlantische kust en de hele wereld van gerijpte versterkte wijn. Waarom dat cliché niet klopt, staat in is Spaanse rode wijn altijd zwaar.
Een aardig detail voor de context: Spanje heeft met ongeveer 961.000 hectare het grootste wijnareaal ter wereld, en volgens het Spaanse bureau voor toerisme is Castilla-La Mancha de uitgestrektste wijnregio ter wereld. Toch komt vrijwel niemand in Nederland op die naam. Bekendheid en omvang lopen dus ver uiteen.
Hoe groot is Rioja eigenlijk?
Groot genoeg om de vergelijking met een enkele wijn onzinnig te maken. De streek loopt langs de Ebro over meer dan honderd kilometer, telt 144 gemeenten en drie subzones, en herbergt honderden bodega’s van eenmansdomeinen tot bedrijven die miljoenen flessen per jaar bottelen.
Binnen dat gebied verschilt vrijwel alles. Rioja Alavesa ligt hoger en koeler, op kalkhoudende klei, en levert geuriger, strakkere wijnen. Rioja Oriental in het zuidoosten is warmer en mediterraner, met meer Garnacha en meer gewicht. Rioja Alta zit ertussenin en levert traditioneel de langst rijpende wijnen.
Dat is precies waarom de herkomstaanduidingen die de streek in 2017 invoerde zo nuttig zijn. Een fles die zijn gemeente noemt, vertelt u iets bruikbaars; een fles die alleen Rioja zegt, kan uit elk van die klimaten komen. Hoe dat stelsel werkt, staat in wat DO en DOCa betekenen.
Waarom kent bijna niemand La Mancha?
Omdat omvang en reputatie los van elkaar staan. Castilla-La Mancha levert een enorm volume, maar heeft die schaal decennialang ingezet voor eenvoudige wijn en voor bulk die elders werd gebotteld. Volume zonder verhaal bouwt geen naam op.
Dat is aan het veranderen, en het is de moeite waard om in de gaten te houden. Op de hoogvlakte staan oude stokken Tempranillo, hier Cencibel genoemd, en Garnacha die tot voor kort in coöperatietanks verdwenen. Een handvol makers bottelt die nu apart, en dat levert wijn op met een prijs die nergens anders in Europa meer voorkomt.
Voor een kaart betekent dat één ding: de streken die u nu niet kent, zijn de streken waar het prijsverschil met de bekende namen het grootst is. Waarom dat verschil zo hardnekkig is, staat in waarom Spaanse wijn goedkoper is dan Franse.
Wat is de bekendste Spaanse witte wijn?
Hier is het antwoord minder eenduidig dan bij rood, en het is de afgelopen tien jaar gekanteld. Albariño uit Rías Baixas geniet internationaal het hoogste aanzien, met een zilte, perzikachtige stijl die aan de Atlantische kust hoort. Maar op Nederlandse kaarten is Verdejo uit Rueda inmiddels veel breder aanwezig, simpelweg omdat de prijs per glas beter uitkomt.
Als iemand vraagt welke Spaanse witte wijn momenteel populair is, is Verdejo dus het eerlijke antwoord voor Nederland en Albariño het antwoord voor prestige. Waarom die eerste zo hard is gegaan, leest u in waarom Verdejo zo populair is in Nederland.
Daarachter komt Godello uit Valdeorras op, een druif die de body van Chardonnay combineert met een mineraal randje. Die staat nu op de plek waar Albariño vijftien jaar geleden stond.
Hoe herkent u een goede Rioja tussen de middelmatige?
Drie signalen, die u zonder proeven al ver brengen. Kijk eerst of er een subzone of gemeente op het etiket staat in plaats van alleen Rioja: wie Rioja Alavesa of een dorpsnaam vermeldt, heeft een preciezere herkomst te verdedigen. Kijk daarna naar de jaargang, want een streek van deze omvang kent grote verschillen tussen koele en hete jaren.
Let ten derde op wat er niet staat. Woorden als seleccion, vendimia seleccionada of gran vino hebben geen enkele wettelijke betekenis en zijn er om indruk te maken. Alleen de rijpingscategorieën en de herkomstaanduidingen zijn beschermd en controleerbaar, zoals in wat DO en DOCa betekenen staat uitgelegd.
Wat vragen gasten het vaakst, en wat antwoordt u?
Drie vragen komen telkens terug. De eerste is of Rioja zoet of droog is: droog, vrijwel zonder uitzondering, en de zoete indruk die sommige gasten menen te proeven komt van vanille uit Amerikaans eiken en niet van suiker.
De tweede is of Rioja duur is. Het is juist een van de gunstigst geprijsde herkomsten van Europa in het middensegment, omdat de jarenlange rijping al in de prijs zit en door de bodega is voorgefinancierd. Waarom dat structureel zo is, staat in waarom Spaanse wijn goedkoper is dan Franse.
De derde is of er iets bij past waar de gast al van houdt. Bij liefhebbers van Bordeaux werkt een Reserva of Gran Reserva goed, bij liefhebbers van Bourgogne eerder een Garnacha uit Gredos of een Mencía. Dat is een nuttiger vertrekpunt dan uitleggen wat Spanje allemaal te bieden heeft.
Hoe gebruikt u dit op een wijnkaart?
Zet Rioja neer als het vertrouwde ankerpunt en bouw eromheen. Onze Crianza van Bodegas Launa uit Rioja Alavesa doet dat werk goed: twaalf maanden op Amerikaans en Frans hout, met kers, zoete tabak, vanille en leer, precies het profiel dat een gast verwacht als hij Spaanse rode wijn zegt.
Plaats daar vervolgens iets naast dat het beeld oprekt. Een Garnacha uit Sierra de Gredos of een Mencía uit Bierzo naast die Crianza doet meer voor de kaart dan een tweede Rioja, want het laat zien dat Spanje een verzameling klimaten is en niet een stijl.
En vertel er iets bij. De handigste zin die u een gast kunt meegeven is dat Rioja een gebied is en geen druif, en dat het woord op het etiket ernaast, Crianza of Reserva, alleen over rijpingstijd gaat. Twee zinnen, en de gast koopt de volgende keer gerichter.
